Filosofie van het levenseinde


In aanbouw

Filosofen over de dood

De dood is van oudsher één van de meest uitdagende vraagstukken van de filosofie. Vanaf het begin van de Westerse filosofie hebben filosofen geprobeerd een antwoord te geven op de vraag of - en zo ja, hoe - we de dood een zinvolle plaats kunnen geven in het leven.

Onderstaande geeft een overzicht van het denken over de dood vanaf de Oude Grieken. Ik maak daarvoor o.a. gebruik van J. Choron, Death and Western thought. The fist comprehensive study ever published on the great philosophers. Collier Books: New York, 1963. Het boek is, voor zover ik weet, niet meer verkrijgbaar.

De citaten bij de filosofen heb ik (soms met aanpassingen) overgenomen uit Choron en uit de werken waarnaar in het boek van Choron verwezen wordt. Tot slot: lang niet alle boeken hieronder gaan alleen over de dood. Voor veel filosofen staat de dood midden in het leven. Stervenskunst is dan ook tevens een levenskunst...

De Antieken

De Presocratici (vanaf ca. 600 - 370 v. Chr.)
Rond 600 v.Chr. is de visie op de dood nogal pessimistisch van aard. Choron schets dan ook een beeld van de dood als het grootst denkbare kwaad. Homerus staat er bijvoorbeeld vol mee: "De dood is verschrikkelijk, beangstigend, de diepten van Hades waaruit geen weg terug is." Tegen dit beeld is geen filosofische visie opgewassen, niet het heroische ideaal van de Grieken, noch de reïncarnatievisie van Phythagoras (572 - 497 v.Chr.).

Thales (ca. 624 - 546 v.Chr.) slaat wellicht als eerste een brug tussen leven en dood door te stellen dat 'alles water is'. Daarmee introduceert hij zowel de natuurwetenschappelijke verklaring als het idee van eenheid. Als alles één is moet de dood wel minder afschrikwekkend worden. De vraag is alleen hoe dit verder verklaard moet worden.

Anaximander (ca. 610 - 546) geeft als eerste een antwoord op die vraag, in het oudste filosofische fragment ons bekend: "Het begin van de wezens is het Onbegrensde; en van waaruit het leven van de wezens voortkomt daarin voltrekt zich ook hun vernietiging, volgens noodzakelijkheid, aangezien ze allemaal, de een aan de ander, de straf en de boete van de ongerechtigheid betalen, naar de regel van de tijd."

Over de interpretatie van dit laatste zinnetje is heel wat geschreven. Kern is dat Anaximander een element, Apeiron, toevoegd aan de bestaande vier: Water, Vuur, Lucht en Aarde. De vier elementen bestrijden elkaar en gaan beurtelings aan elkaar ten onder. Wat is het leven nog waard als je uiteindelijk ten onder gaat? Anaximander vindt zijn antwoord in Apeiron, de noodzakelijkheid waaronder de andere elementen resorteren.
Nog aanvullen met citaat p 35.

Heraclitus (533 - 475 v.Chr.) was net als Anaximander geïnteresseerd in de vraag hoe transformatie en vergankelijkheid mogelijk zijn. Wordt vervolgd.

* Wil je meer lezen over de pre-socratici zonder je gelijk in moeilijke theorieën te verliezen? Dan is dit luchtig, humorvol en toch gedegen boek zeer lezenswaardig: De Crescenzo. Geschiedenis van de Griekse Filosofie. Alleen 2e hands te verkrijgen. Voor informatie en bestelling, klik hier.

Socrates (469 - 399 v.Chr.)

Plato

Aristoteles

Epicures

Seneca (4 v.Chr. - 65 n.Chr.) behoort, met Epictetus en Marcus Aurelius, tot de late Stoa. Zij plaatsen de mens in een 'goddelijk' verband. De dood is, net als de rede, zinvol onderdeel van de kosmos. De rede wijst ons de weg om het goede van de dood onder ogen te zien. Geen ruimte dus voor geklaag of protest maar een oefentocht om je eigen dood in het juiste perspectief te zien.

* Seneca. Over de lengte van het leven. [De brevitate vitae, Over de kortheid van het leven]. Voor meer informatie en bestelling, klik hier.

* Voor verdieping, over veel meer dan alleen de dood, zie de prachtige uitgave Seneca. Dialogen. Voor informatie en bestelling klik hier



Epictetus (60 - 117 n.Chr.) stelt dat de dood ten diepste goed is. De taak van de filosoof is te laten zien waarom dit zo is en om onze omgang met de dood praktisch uit te werken. Daarvoor is het nodig om te kunnen zien wat binnen en wat buiten je macht ligt. Ofwel, maak onderscheid tussen wat je overkomt (buiten je macht) en hoe je daarop reageert (binnen je macht). Ja, "je zult sterven, maar moet je daarom ook jammeren?" Door je radicaal te beperken tot je eigen reacties op wat je overkomt kun je de dood rustig tegemoet zien.
Daartoe moet je het leven zien als een geschenk van God. Dit geschenk hebben we in bruikleen gekregen. De dood is niets anders dan het moment waarop God ons dat weer terugvraagt. Is dat geen gruwelijke situatie? Nee, zegt Epictetus. Je moet de dingen beoordelen vanuit het geheel: kijk naar welke plaats de dood heeft in de kosmos. Net zoals je kleuren moet beoordelen in relatie tot gezichtsvermogen en licht, zo moet je de dood begrijpen in relatie tot het doel van het leven. Dan zie je in dat de dood goed is.
Helpt deze visie je tegen de verschrikking van de dood? Onderschat jezelf niet, zegt Epictetus: "Je hebt toch de vermogens gekregen om op een goede manier om te gaan met de dood? Gevoel voor eigenwaarde, moed, uithoudingsvermogen. Gebruik je capaciteiten voor het doel waarvoor je ze gekregen hebt en treur niet om wat je overkomt." Dood ga je toch; richt je daarom op wat wel in je macht ligt: dat je op een goede manier sterft...

* Epictetus. Zakboekje. Wenken voor een evenwichtig leven. Voor meer informatie en bestelling, klik hier.

* Voor verdieping, over veel meer dan alleen de dood, zie de prachtige uitgave Epictetus. Verzameld werk. Voor informatie en bestelling klik hier







Simon Critchley. Over mijn lijk. Wat filosofen en hun dood ons leren.
Een mooi en leesbaar boek over filosofen en de dood. Critchley beschrijft van vele bekende en minder bekende filosofen hun ideeën over de dood en hun manier van sterven. Voor meer informatie en bestelling, klik hier.



Wilt u een boek bestellen? Klik op de link bij het boek en u vervolgt uw bestelling bij bol.com. Daarmee steunt u deze site zonder extra te betalen.

Bij voorbaat hartelijk dank!





















De Crescenzo De geschiedenis van de griekse filosofie
Bestel


























Seneca De lengte van het leven
Bestel




Epictetus zakboekje
Bestel





Epictetus. Verzameld werk
Bestel





Simon Critchley
Bestel




© 2011 Mijn-eigen-website.nl