Filosofie van het levenseinde


In aanbouw

Boeken

Ettema EJ. en Wobbes T. Eds. (2011). Filosofie, Geneeskunde en de dood. Utrecht, de Tijdstroom.


Recensies:

TGE, Tijdschrift voor Gezondheidszorg en Ethiek, juni 2012

Hoe nuttig is filosoferen over de dood voor de dokter?
Prof. dr Hans van Delden

Wie moeten we geloven? Bert Keizer, die in zijn bijdrage aan de bundel "Filosofie, geneeskunde en de dood" stelt dat een hoogleraar filosofie niets te bieden heeft aan stervensbegeleiders? Of Wim Dekkers, die in dezelfde bundel zijn overtuiging uitspreekt dat nadenken door zorgverleners over de eigen dood de kwaliteit van de verleende zorg ten goede komt? Heeft de (toekomstige) arts iets aan filosoferen over de dood? En zou hij of zij de artikelen in de genoemde bundel moeten lezen? Als filosoferen volgens Socrates gelijk staat aan leren sterven en de dood ook in de geneeskunde een centrale rol speelt, dan zou je zeggen dat filosfen en artsen wel iets aan elkaar te melden hebben. Is dat zo?

Laat ik beginnen met te zeggen dat ik het een mooie bundel artikelen vind, die ik met plezier heb gelezen en waarin veel lezenswaardigs staat. De ideeŽn van belangrijke filosofen als Plato, Epicurus, Thomas Heidegger, Levinas en Derrida komen verspreid door de bundel in beknopte vorm aan bod. De stelling van Epicurus "zolang wij bestaan, is de dood er niet; en zodra de dood er is, zijn wij er niet meer" wordt in verschillende bijdragen behandeld en weerlegd (zie bijvoorbeeld de mooie bijdrage van Govert den Hartogh). De kern van het denken van Heidegger wordt ook voor de niet-Heideggeriaan begrijpelijk gemaakt. verhelderend vond ik ook de bijdrage van Eric Ettema, die duidelijk maakt dat filosoferen over de dood betekent dat men zich moet uiteen zetten met de niet te ontkennen emotionele impact van de dood, met de onmogelijkheid de dood te kennen en met de neiging om de dood te ontkennen.
En laat ik dan ook maar gelijk daaraan toevoegen dat ik met Wim Dekkers van mening ben dat het goed is als (toekomstige) artsen dit soort boeken lezen. Het mooie van het artsenberoep zit niet in het toepassen van medische protocollen. Het zit ook niet in het zo snel mogelijk door een diagnostische molen halen van de patiŽnt. Het mooie van dat beroep schuilt in de ontmoeting met de medemens. De arts wordt toegelaten in het leven van een medemens op het moment van diens existentiŽle nood. De patiŽnt daarin te mogen bijsstaan en te mogen gidsen (en zo mogelijk te genezen natuurlijk, maar dat lukt nu eenmaal in slechts een beperkt aantal gevallen) is wat dokter zijn bijzonder maakt. Op dat soort existentiŽle momenten is de dood eigenlijk altijd wel op de een of andere manier aanwezig, zij het meestal op een verre afstand. Ik denk dat alle artsen er daarom goed aan doen zich bezig te houden met vragen rond de dood, daarbij inbegrepen die over hun eigen dood.
Dit boek kan daarbij helpen. Natuurlijk is het niet het boek dat alle verdere boeken overbodig maakt. Er had nog meer gezegd kuknnen worden over het feit dat veel maatschappelijke afspraken denk bijvoorbeeld aan die met betrekking tot palliatieve sedatie) erop gericht lijken te zijn om de zwarte Piet - in het zwartepieten over de schuld aan de dood van de patiŽnt - terecht te laten komen bij de ziekte en niet bij de arts. Van een dokter die doodt wordt iedereen immers toch een beetje onrustig. Maar dat is geen verwijt, want de genoemde vragen moeten gesteld en beschouwd worden, ook al kennen ze geen definitief antwoord. Voor de derdejaars geneeskundestudenten die in Utrecht het vak Medical Humanities volgen is het boek zeker een aanrader. En voor (bijna) alle andere artsen ook.
Ettema E & Wobbes Th. (red.), Filosofie, geneeskunde en de dood. Zoetermeer: De Tijdstroom, 2011. 186 blz. ISBN: 978-905898197-4. Prijs: Ä 25,00.

Pallium, Multidisciplinair tijdschrift voor palliatieve zorg, februari 2012

Filosofie, geneeskunde en de dood
Door Hugo van Zoest

In negen teksten leveren verschillende auteurs materiaal om na te denken over onze sterfelijkheid. De centrale stelling van deze bundel is dat geen enkel ethisch debat over ingrijpend medisch handelen goed begrepen kan worden zonder in te gaan op het probleem van de dood. Het is geen gemakkelijke kost. De bijdragen van Bert Keizer en Gerrit Kimsma spraken mij persoonlijk het meeste aan. Kimsma geeft een overzicht van de verschillende ontwikkelingen op het terrein van omgang met de dood binnen onze gezondheidszorg in de afgelopen decennia, Keizer concludeert na een onderhoudend relaas dat 'niets echt helpt tegen de dood, aan het eind van de rit word je altijd en onherroepelijk ondergeschoffeld.' Geen antwoorden in deze bundel, maar wel prikkelend gedachtegoed. Lezen!
Eric Ettema & Theo Wobbes (red.), Filosofie, geneeskunde en de dood. De Tijdstroom, Utrecht. ISBN 978 90 5898 197 4.

Tijdschrift voor Verpleegkundigen (TvZ), geen datum

Filosofie, geneeskunde en de dood
Eric Ettema & Theo Wobbes (red.)

Filosoof en arts Bert Keijzer schrijft in Geneeskunde mijdt de dood, maar de dood mijdt niets of niemand, zijn bijdrage aan deze mooie bundel teksten, dat geen van de verzorgenden en verpleegkundigen die hij tegenkwam rondom het sterfbed van patiŽnten interesse had in filosofie, of talenten had zelf te filosoferen. Tegelijkertijd bekent hij dat hij juist van verpleegkundigen en niet van filosofen geleerd heeft hoe zich als arts te gedragen aan het sterfbed. Waar stervenden behoefte aan hebben is goede zorg en als onderdeel daarvan bovenal troost. En voor troost moet je niet bij de filosofie zijn. Misschien heeft Keijzer gelijk en is een boek als dit niets voor verpleegkundigen. Dat zou erg jammer zijn omdat deze verzameling teksten hen zoveel te bieden heeft. Niet alleen omdat in het werk van veel verzorgenden en verpleegkundigen, ondanks de vaak vergeefse nadruk op genezing en levensverlenging, de dood alom aanwezig is, maar ook omdat voor zover bekend uiteindelijk ook iedere verpleegkundige zal sterven. Bij het bepalen van wat goede zorg is wordt vaak volgens de samenstellers van dit boek vaak gekozen voor een ethische invalshoek en minder gekeken naar vragen omtrent de essentie van het Ďzijn', het wezen van de dood en wat wij daar met zekerheid over kunnen zeggen. Ethische kwesties, zoals die bijvoorbeeld spelen in de discussie rondom euthanasie, zijn pas te begrijpen als ook wordt ingegaan op deze fundamentele kwesties, als wordt ingegaan op het probleem van de dood en daarbij de dood niet op te vatten als de natuurlijke vijand van de geneeskunde. Dat deze vragen aan bod komen, wil niet zeggen dat er ook eenduidige antwoorden komen. De dood laat zich niet kennen. Maar de noodzakelijk voorlopige antwoorden op de vragen rondom de dood bieden ons levenden, Ďde tijdelijke gebruikers van een eindeloos over de levende natuur circulerende moleculaire biomassa' , kaders voor het omgaan met stervenden. Aanbevolen.
De Tijdstroom Utrecht 2011, ISBN 9789058981974, 184 pag., Ä25,-

Tracer (VU medisch centrum), oktober 2011

Artsen filosoferen over de dood

Zoals de onlangs overleden Apple-voorman Steve Jobs al zei: "Iedereen wil naar de hemel, maar niemand wil dood." Tegelijkertijd gaf hij aan dat de dood een noodzakelijke voorwaarde is voor vernieuwing en daarmee een positief aspect van de natuur.
Ook de geneeskunde bevindt zich in een voortdurende spanning met de dood, stelt Eric Ettema in zijn inleiding van het boek Filosofie, geneeskunde en de dood. "De dood moet vroegtijdig en in alle openheid besproken worden, maar tegelijkertijd doen we er alles aan om haar op een afstand te houden. Dit maakt een verdiepend gesprek over de dood niet eenvoudig. Toch is deze verdieping van belang. Door de toegenomen technologische mogelijkheden en het toenemende primaat van de autonomie van de patiŽnt moeten we steeds vaker kiezen waar, wanneer en hoe we overlijden."
In dit boek geven negen auteurs een filosofische reflectie op drie centrale vragen over de dood: Wat is de dood? Hoe kennen we haar? En welke plaats heeft de dood in het leven? De auteurs - Wolter Mooi, Rudi Visker, Eric Ettema, Bert Keizer, Govert den Hartogh, Ruud Welten, Gerrit Kimsma, Else Walravens en Wim Dekkers - zijn arts, filosoof of beiden. Doordat de auteurs een verbinding maken tussen filosofie, geneeskunde en het maatschappelijk debat over levensbeŽindiging, biedt dit boek verrassende inzichten voor het omgaan met de dood.
Wolter Mooi, hoogleraar pathologie, neemt de aftrap door op cel- en atoomniveau te beschrijven wat er met een stervend lichaam gebeurt. In het hoofdstuk Ons laatste lichaam laat hij zien dat het water, de zuurstof en andere componenten waaruit een lichaam bestaat, door de eeuwen heen van lichaam tot lichaam zijn gegaan. In ons huist een dinosaurus of Ceasar, stelt hij. Zijn conclusie is dat uiteindelijk alles van anderen is geweest. "We kunnen onszelf dus maar het beste beschouwen als tijdelijke gebruikers van een eindeloos over de levende natuur circulerende moleculaire biomasssa."
Filosoof-arts Bert Keijzer richt een kritische blik op de relatie tussen filosofie en de dood. Hij schrijft in zijn hoofdstuk Geneeskunde mijdt de dood, maar de dood mijdt niets of niemand, dat geen van de verzorgenden en verpleegkundigen die hij tegenkwam rondom het sterfbed van patiŽnten interesse had in filosofie, of talenten had zelf te filosoferen. Tegelijkertijd heeft hij juist van verpleegkundigen en niet van filosofen geleerd heeft hoe zich als arts te gedragen aan het sterfbed. "Waar stervenden behoefte aan hebben is goede zorg en als onderdeel daarvan bovenal troost. En voor troost moet je niet bij de filosofie zijn."
Toch hebben veel filosofen de dood juist onderzocht met het oog op vertroosting. En dat zij daarin - tot op zekere hoogte - slagen, laten veel van de overige bijdragen zien. Daarbij komen zowel de grote filosofen als de praktische voortrekkers in het denken over de dood in de geneeskunde, uitgebreid aan de orde. Filosofie, geneeskunde en de dood, onder redactie van filosoof Eric Ettema en chirurg Theo Wobbes, is uitgegeven door De Tijdstroom, ISBN 9789058981974, en kost 25 euro.



bundel Filosofie geneeskunde en de dood


Juli 2011 verscheen:
Filosofie, geneeskunde en de dood
Red: EJ. Ettema en Th. Wobbes
Bijdragen van EJ. Ettema

Inleiding:
Geneeskunde en het belang van reflectie op het levenseinde

Hoofdstuk 3:
Niets geeft inzicht in de dood

Achterflap:
De centrale plaats van de dood...

Meer lezen?
Bestel


© 2011 Mijn-eigen-website.nl